تحلیل شاخص‌های پایداری سکونتی در بافت‌های فرسوده شهری، مطالعه موردی: ناحیه 1، منطقه 9 تهران

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

2 استاد جغرافیا شهری، دانشکده جغرافیا-دانشگاه تهران.

3 دانشگاه تهران

10.30473/grup.2020.7087

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تحلیل شاخص‌های پایداری سکونتی در ناحیه 1 منطقه 9 تهران که بخشی از بافت فرسوده شهری را شامل می‌شود، صورت گرفته شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی- تحلیلی و از نظر هدف نیز کاربردی می‌باشد. براساس حجم نمونه از میان ساکنان بلوک‌های مسکونی ناحیه 1، 325 خانوار انتخاب شدند. برای این منظور و انجام آزمون شاخص‌ها از روش تحلیل عاملی استفاده گردید. در طی فرآیند آزمون 48 شاخص مورد مطالعه به 32 شاخص کاهش‌یافته است و به 6 عامل اصلی رتبه‌بندی شدند. نتایج تحلیل عاملی نشان می‌دهد که مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در پایداری مسکن شهری به ترتیب عامل کالبدی و طراحی با وزن 705/0، عامل سرمایه اجتماعی با وزن 694/0، عامل امنیت با وزن 673/0، عامل محیطی با وزن 711/0، عامل دسترسی با وزن 697/0 و عامل زیربنایی با وزن 731/0 هستند. نظارت بر ساخت‌وسازها و توجه به ابعاد کالبدی، ارتقای آگاهی و آموزش ساکنان برای مشارکت بیش‌تر، ایجاد مشوق‌های مالی و در نظر گرفتن فضاها و معابر عمومی بیش‌تر از مهم‌ترین پیشنهادهای ارائه ‌شده می باشد.
 
 

تازه های تحقیق

شاخص های پایداری سکونتی در بافت فرسوده شهری ناجیه 1 منطقه 9 تهران تا کنون انجام نشده است

شاخص‌های پایداری سکونتی در بافت‌های فرسوده شهری،

مطالعه موردی: ناحیه 1، منطقه 9 تهران

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Residential Sustainability Indicators in Urban Worn out Textures, Case Study: Area 1 of district 9 in Theran

نویسندگان [English]

  • Hosein Hatami nejad 1
  • Ahmad Pourahmad 2
  • sara Allah gholipour 3
1 Associate Professor of Geography and Urban Planning, Faculty of Geography, University of Tehran
2 Professor of ,Urban Geography, Faculty of Geography, Tehran University.
3 University of Tehran
چکیده [English]

The purpose of this research was to analyze the residential sustainability indicators in district 1 in region 9 of Tehran, which is part of the urban worn out texture. This research is an applied based on the purpose, & also it is done with descriptive-analytical method. In line with the sample size, 325 households were selected from residents of District 1 residential blocks. Factor analysis was used for this purpose & also for testing the indicators. During the test process, 48 studied indicators were reduced to 32 indicator & rated to 6 main factors. Factor analysis results showed that the most important factors affecting urban housing sustainability were physical & design factor with weight of 0.705, social capital factor with weight of 0.694, security factor with weight of 0.673, environmental factors with weight of 0.711, accessibility factor with weight of 0.697 & infrastructure factor with weight of 0.731 respectively. Monitoring builders & paying attention to physical dimensions, raising awareness & educating residents to participate more, creating financial incentives, & considering public spaces & passages were the most important proposals] in this reserach.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Residential Sustainability
  • Urban Worn Out Texture
  • Housing
  • Factor Analysis
  • Tehran

مقدمه

اصولاً یکی از پیامدهای انقلاب صنعتی رشد فزاینده شهرنشینی است (ابراهیم‌زاده و قاسمی، 1394: 84). تا سال 1900، از هر هشت نفر تنها یک نفر در مناطق شهری زندگی می‌کرد؛ ولی در قرن بیستم، نیمی از جمعیت جهان شهرنشین شدند که دوسوم آن‌ها در جهان سوم زندگی می‌کنند؛ بنابراین، به‌موازات این افزایش جمعیت و شهرنشینی روزافزون همواره مسائل و مشکلات جدیدی در جوامع شهری مطرح می‌شود که از مهم‌ترین آن‌ها مسأله تأمین مسکن می‌باشد (حسینی و همکاران، 1394: 44).

شهر تهران نیز به‌عنوان کلان‌شهر برتر کشور از این مشکلات مستثنی نیست و با توجه به قرارگیری محدوده مورد مطالعه در بخش مرکزی و پهنه‌های بافت فرسوده ، این مسأله به مشکلات عدیده مسکن دامن زده است (یوسفی، 1394: 8).

امروزه مفهوم مسکن دیگر به‌عنوان سرپناه مطرح نیست بلکه نقشی حیاتی در دست‌یابی به توسعه پایدار دارد(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 13). در ایران نیز طی سال‌های قبل و پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مقوله مسکن همواره در زمره اولویت برنامه‌های اقتصادی اجتماعی دولت‌ها بوده و براساس آن، برنامه‌ریزی برای گروه‌های هدف در فرآیند برنامه‌ریزی مسکن و تعیین حجم تقاضا، تعیین‌شده است (مدیری و حسینی، 1392: 54). یکی از رویکردهای نوین مطالعه مسکن، سنجش جنبه‌های گوناگون مسکن در قالب شاخص‌های پایداری مسکن است. مسکن از مفهوم تک ساختی خویش دور شده است و عواملی هم چون تأثیرات محیطی و اقلیمی، دوام و انعطاف‌پذیری خانه‌ها، فعالیت‌های اقتصادی و ارتباط آن‌ها با اقتصاد در سطحی بالاتر، بافت‌های فرهنگی و اجتماعی جوامع و تأثیر مسکن بر کاهش فقر، توسعه اجتماعی و کیفیت زندگی نیز در زمره ابعاد مهم مسکن قرارگرفته‌اند (مسعودی­راد و همکاران، 1394: 448). هم‌چنین، شهرهای ایران با مسأله بافت فرسوده و تاریخی شهر نیز درگیر شده‌اند که با زندگی جدید شهری و مشخصات یک شهر مدرن ناسازگار و ناهماهنگ است(داوودپور و نیک­نیا، 1390: 32). این بافت‌ها با برخورداری از سابقه حیات شهری، ارزش‌های اجتماعی- اقتصادی، احساس تعلق و... امکان مهمی را برای تجدید حیات شهری فراهم می‌نمایند که بی‌توجهی به ارزش‌ها و دارایی‌های مذکور می‌تواند با متوقف ساختن روند نوسازی محلات، هزینه‌های فراوانی را ایجاد نماید(موسوی و همکاران، 1390: 106). در مناطق مرکزی شهرهای بزرگ بافت‌هایی شکل‌گرفته‌اند که عمدتاً به دلیل نوع مصالح و نازل بودن کیفیت ساخت آن‌ها، شرایط لازم را جهت ایجاد یک زندگی امن، آسوده و مرفه را نداشته‌اند و همین موضوع باعث تشدید در تخریب و فرسودگی این بافت‌ها شده است(فتحی بیرانوند، 1387: 2). انقطاع ارتباطی بین مهم‌ترین ویژگی‌های بافت قدیم و بافت‌های جدید و نوساز، باعث زوال کالبد قدیمی، ازخودبیگانگی و از دست رفتن هویت شهر می‌شود. در چنین شرایطی لازم است با استفاده از سیاست‌های مناسب به احیاء این بافت‌ها پرداخته شود(مطوف و خدایی، 1388: 128). ناحیه 1 منطقه 9 تهران متشکل از 3 محله با نام‌های استاد معین، شهید دستغیب و دکتر هوشیار می‌باشد که براساس سرشماری سال 1395 جمعیت آن 174239 نفر و 57688 خانوار بوده است. این ناحیه از مشکلاتی چون فرسودگی بناها، کم‌عرض بودن معابر، عدم وجود کاربری‌های خدماتی و زیربنایی و کارآمد، ازدحام جمعیت، پایین بودن سطح سرانه کاربری مسکونی، کمبود فضاهای سبز شهری، سطح پایین درآمد ساکنان و عدم مشارکت جمعی و ... رنج می‌برند. با توجه به آن‌چه مطرح شد، پرسش زیر مطرح می‌گردد:

وضعیت شاخص‌های مسکن پایدار در ناحیه 1 منطقه 9 تهران چگونه است و مهم‌ترین عوامل پایداری سکونتی کدام هستند؟

 

مبانی نظری

توسعه پایدار

وقتی صحبت از توسعه پایدار می‌شود، چهار مؤلفه اساسی برای آن مدنظر است: «مؤلفه رشد، مؤلفه توزیع، مؤلفه زیست‌ محیطی و مؤلفه نهادی»(حسین صمدی و اوجی مهر، 1390: 168). این اصطلاح برای اولین بار در سال 1980 توسط اتحادیه حفاظت جهان (IUCN)[1] در نشریه «راهبرد حفاظت جهان»[2] منتشر شد و در سال 1987 با انتشار «آینده مشترک ما» که توسعه و محیط‌ زیست را باهم پیوند می‌زند، توسط کمیسیون جهانی وارد عرصه سیاسی شد(صرافی و همکاران، 1393: 55). تعریفی با نگرش وسیع‌تر، توسعه پایدار را بدین گونه تعریف می‌کند «نوعی فعالیت انسانی که آشکارا بقای تمامی گونه‌های حیات را بر روی کره زمین در طول تاریخ تقویت و تداوم می‌بخشد»(سپه‌وند و عارف­نژاد، 1392: 46). مفهوم توسعه پایدار بر رهیافتی بلندمدت دلالت دارد که علاوه بر مسائل زیست‌ محیطی- منابع انسانی و عوامل فرهنگی، عرضه مواد غذایی، انرژی، صنعت و توسعه شهری را مدنظر قرار می‌دهد(ابراهیم‌زاده و قاسمی، 1394: 92). منظور از توسعه پایدار تنها حفاظت از محیط‌ زیست نیست، بلکه

 

مفهوم جدیدی از رشد اقتصادی است. رشدی که عدالت و امکانات زندگی برای تمامی مردم جهان می‌خواهد نه به تعداد اندک مردم(زیاری و همکاران، 1388: 424). در ایران نیز هم چون سایر کشورهای جهان، به توسعه پایدار با تأکید بر حفظ محیط‌ زیست توجه شده و به‌تدریج در عرصه سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای فعالیت‌های مختلف و سایر مؤلفه‌های توسعه پایدار به‌عنوان مفهومی فراگیر و چندبعدی مطرح شده است (فیروزبخت و همکاران،  1391: 216).

 

مسکن

ریشه واژه «مسکن» از مادّه «سکن» به معنی آرام گرفتن پس از حرکت، سکونت، آرامش باطن و انس گرفته‌شده است(حکمت‌نیا و انصاری، 1390: 192). در واقع تعریف و مفهوم عام مسکن یک واحد مسکونی نیست، بلکه کل محیط مسکونی را شامل می‌گردد. به‌عبارت ‌دیگر مسکن چیزی بیش از یک سرپناه صرفاً فیزیکی است و کلیه خدمات و تسهیلات عمومی لازم برای به زیستن انسان را شامل می‌شود و باید حق تصرف نسبتاً طولانی و مطمئن برای استفاده‌کننده آن فراهم باشد (پورمحمدی، 1379: 3). رابطه درونی دو کارکرد مسکن باید مورد توجه قرار گیرد:

مسکن به‌عنوان ساختاری فیزیکی: بنا یا سرپناه مسکونی، طراحی مسکن، کیفیت مواد سازنده آن، چیدمان آن در فضا و کنش و واکنش اکولوژیکی آن با محیط فیزیکی.

مسکن به‌عنوان ساختاری اجتماعی: فعالیت‌های ساکنین، خصوصیات آن‌ها، کیفیت اجتماعی و کنش و واکنش اجتماعی- اقتصادی در فضا با اجتماعات محلی بلافاصله خود و با اجتماعات گسترده‌تر.

از طریق این دودسته از عملکردها، مسکن نشان می‌دهد که نظامی از روابط اجتماعی و مادی است که به‌طور هم‌زمان در مقیاس‌های مختلف فضایی چیدمان شده است(خانه‌ها، محلات پیرامون، سکونتگاه‌ها، مناطق، کشورها) و از این‌رو نیازمند رتبه‌بندی سیاست‌های مداخله هم‌ردیف با هریک از سطوح مذکور است(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 21).

 

شاخص‌های مسکن

شاخص‌های مسکن ابزار مناسبی جهت سنجش معیارها و ضوابط سیاست‌های مسکن است. منظور از شاخص‌های مسکن، ارائه اطلاعات مناسب عملی است که به‌عنوان بازتاب جنبه‌های مختلف مسأله مسکن برای شناخت ابعاد و تدوین سیاست‌های مربوط قابل‌استفاده هستند(شکرگزار، 1385: 58). در ارتباط با مسکن قبل از هر چیز باید اهمیت و نقش و کاربرد شاخص‌های مسکن شناخته شود. مهم‌ترین این شاخص‌ها در بخش مسکن عبارت‌اند از: 1. شاخص‌های اجتماعی 2. شاخص‌های فیزیکی 3. شاخص‌های هزینه‌ای 4-. شاخص‌های حقوقی 5. شاخص‌های مکانی 6. شاخص‌های خدماتی(شکرگزار، 1385: 58).

 

مسکن پایدار

مسکن یکی از شاخص‌های اجتماعی پایه است که کیفیت زندگی و رفاه افراد و مکان‌ها را مشخص می‌کند. مکانی که در آن خانه مکان گزینی می‌شود، چگونگی طراحی و ساخت آن و اینکه چگونه در بافت زیست‌ محیطی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی محلات تنیده شده است، ازجمله عواملی هستند که زندگی روزانه مردم، سلامت، امنیت و رفاه آن‌ها را متأثر می‌سازد و نیز به‌عنوان ساختار فیزیکی و محل اقامت افراد در طول دوره عمرشان، نسل‌های فعلی و آینده را متأثر می‌سازد؛ بنابراین مسکن به‌عنوان نقطه کانونی برای توسعه پایدار است(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 17 و 18). ساخت مساکن برنامه‌ریزی‌شده در درون یک سیاست پایدار یکپارچه نه‌ تنها منجر به دسترسی بیش‌تر خانوارهای کم‌درآمد خواهد شد بلکه به نیازهای متنوع اجتماعی و فرهنگی آن‌ها پاسخ خواهد داد و نتایج چندگانه مثبتی برای سلامتی و امنیت فیزیکی و روحی افراد، شرایط اقتصادی آن‌ها و ساخت محیط‌های طبیعی را در پی دارد. از سوی دیگر، مساکن پایدار در دوره طولانی‌تری نگه‌داشته می‌شوند و از این ‌جهت به‌عنوان نوعی سرمایه‌گذاری برای حکومت و دیگر ذی‌نفعان خواهد بود(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 30).

 

پایداری زیست‌ محیطی مسکن

صنعت مسکن یکی از عوامل اصلی تغییرات آب و هوایی، کاهش منابع و آلودگی در سطح جهانی است. سازگاری با محیط‌ زیست مانع از اثرات مضر و غیرقابل‌برگشت بر روی محیط‌ زیست می‌شود که با استفاده کارآمد از منابع طبیعی، تشویق منابع تجدیدپذیر و حفاظت از خاک و آب‌وهوا از آلودگی‌ها ممکن می‌شود(Roufechaei et al. 2014: 381).

همان‌طور که با افزایش جزییات مکانیزم گرم شدن جهانی یا چگونگی ترکیبات تولیدشده از فعالیت‌های اقتصادی، تغییرات آب و هوایی حادث‌شده است، دانشمندان دریافته‌اند که گرم شدن کره زمین نه‌ تنها به‌عنوان یک مسأله اقتصادی بلکه به‌عنوان یک مسأله جهانی جامع برای حفاظت از محیط‌ زیست، به‌طور حیاتی به رسمیت شناخته‌شده است. بر این اساس تحقق جامعه کم‌کربن تبدیل به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های بین‌المللی امروز شده است(Shimizu, 2013: 61). در طول تمام مراحل ساخت

 

مسکن (تهیه مواد اولیه، ساخت‌وساز، بهره‌برداری، نوسازی و تخریب) هدف کاهش آلودگی‌ها، به حداقل رساندن استفاده از منابع غیرقابل‌تجدید، جلوگیری از ضایعات و به نیازهای در حال تغییر نسل‌های آینده نیز پاسخ دهیم(Tuohy, 2004: 12). ساختمان‌های مدرن در شهرها دارای سطوح بالایی از مصرف انرژی در هوای مطبوع و روشنایی هستند؛ بنابراین، توسعه شهری برنامه‌ریزی نشده و ناپایدار منجر به فشارهای شدید محیط‌ زیست شده است(Singh & P&ey, 2012: 9).

برخی از اثرات زیست‌ محیطی جدی در برخی از زمینه‌های بخش‌های کم‌هزینه مسکن مانند سطح و میزان آلودگی آب‌های زیرزمینی در ارتباط با برخی سکونتگاه‌های غیررسمی و بدون امکانات بهداشتی و اختلال در اکوسیستم شکننده مانند دهانه رودخانه یا تالاب مناطق را شامل می‌شود(Goebel, 2007: 297). بنابراین، مشکلات زیست‌ محیطی اغلب ناشی از عدم توسعه می‌باشد که منجر به فقر می‌شود (Sharifzai et al., 2016: 104). در مرحله تعمیر و نگهداری ساختمان نیز نه‌ تنها ایجاد ضایعات ساختمانی و شیوه بازیافت آن بر محیط‌ زیست اثر می‌گذارد بلکه تغییرات و روند انجام آن، آلودگی‌های صوتی و بصری را به‌طور موقت یا دائم ایجاد می‌کند؛ بنابراین هر نوع سیاست توسعه مسکن باید به‌گونه‌ای باشد که در چرخه عمر یک ساختمان هزینه‌های زیست‌ محیطی تحمیل‌شده به طبیعت به حداقل برسد(محمودی، 1391: 10).

 

پایداری اجتماعی و فرهنگی مسکن

پایداری اجتماعی یک مفهوم چند بعدی و گسترده‌ای است (Dempsey et al. 2011: 292). پایداری اجتماعی نقش مهمی در سطح اجتماعی ایفا می‌کند و تعریف آن، داشتن توانایی برای دسترسی به آموزش‌وپرورش خوب، ایجاد حسن نیت، بهبود مشارکت و ایجاد علاقه در زمینه‌های مختلف اجتماعی است (Roufechaei et al. 2014: 381). همانند مفهوم پایداری، پایداری اجتماعی نیز نه مطلق و نه ثابت است.

پایداری اجتماعی به‌عنوان یک مفهوم پویا که در طول زمان (از سال‌به‌سال/دهه به دهه) در یک مکان در نظر گرفته می‌شود، تغییر پیدا می‌کند. بحران‌های اقتصادی، زیست‌ محیطی و سیاسی در مقیاس محلی و یا گسترده‌تر نیز فعالیت اجتماعی در مقیاس محلی را تحت تأثیر قرار دهد(Dempsey et al. 2011: 292). تجزیه ‌و تحلیل‌های «کولانتونیو[3]» نشان می‌دهد که پایداری اجتماعی ترکیبی از اصول سنتی اجتماعی، از قبیل نیازهای اولیه و اساسی (مسکن و بهداشت)، اشتغال، آموزش، برابری و عدالت اجتماعی و مفاهیم جدیدی که کم‌تر نیز قابل ‌اندازه‌گیری هستند (نسترن و همکاران، 1391: 161).

مسأله مهم دیگر در حیطه مباحث پایداری، بحث فرهنگ است. فرهنگ یک عامل کلیدی در توسعه اقتصادی است و نقش عمده‌ای در تمامی اشکال توسعه و موضوع پایداری ایفا می‌کند. هر فرهنگی دارای سیستم‌های ارزشی و الگوهای رفتاری متفاوتی است(Odebiyi, 2010: 26).

دانش، سنگ بنای هر شکل از توسعه است. از این‌رو توسعه باید با ترویج دانش بومی یکپارچه‌شده باشد (همان). در همه نظریه‌های مرتبط با پایداری مسکن، ابعاد اجتماعی- فرهنگی همواره از مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر در شکل‌گیری مسکن پایدار به‌ویژه برای گروه‌های کم‌درآمد محسوب می‌شوند. تناسب مسکن با سبک زندگی و شیوه‌های اجتماعی و اقتصادی ساکنان، طراحی مجتمع‌های مسکونی برای ایجاد زمینه تعاملات اجتماعی، میزان دسترسی، احساس تعلق به مکان، روابط اجتماعی، امنیت اجتماعی و ایمنی ساکنان از مهم‌ترین ویژگی‌های مسکن پایدار است(مسعودی­راد و همکاران، 1394: 453).

پایداری اجتماعی در بخش مسکن، ایجاد سکونتگاه‌های قابل استطاعت(مسکن قابل استطاعت (مقرون‌ به‌ صرفه) به‌وضوح نقش اساسی در کمک به بهبود سلامت اقتصادی، زیست‌ محیطی، اجتماعی و کالبدی جوامع دارد(Mulliner et al. 2015: 146). باکیفیت مطلوب، فراگیر و متنوع (با شکل‌های مختلف مالکیت و گروه‌های درآمدی متنوع)، امن و سالم را دربر می‌گیرد که به نحو قابل قبولی با نظام‌های اجتماعی- فضایی گسترده ملی و شهری هماهنگ شده‌اند (گلابچیکف و بادیانا، 1394: 92).

 

پایداری اقتصادی مسکن

یکی از مهم‌ترین عملکردهای اقتصادی مسکن ارتباط آن با موضوع اشتغال است. به‌عنوان‌مثال ساخت مساکن حدود 7 تا 10 درصد از نیروی کار انسانی در کشورهای درحال‌توسعه را به کار می‌گیرد(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 132). پایداری اقتصادی، سودآوری را از طریق استفاده بهینه از منابع (انسان، مواد و مالی) افزایش می‌دهد.  از نظر پایداری اقتصادی، صنعت ساخت‌وساز باید قیمت مسکن، هزینه چرخه عمر مسکن، هزینه‌های نوسازی و توسعه، افزایش کسب‌وکار، رعایت قانون، سودآوری و مدیریت ریسک را در نظر بگیرد(Roufechaei et al. 2014: 381).

 

از آن‌جا که ساخت مسکن فرآیندی تولیدی است، برای آنکه این صنعت پایدار باشد، باید درآمدزا باشد، به‌عبارتی همواره باید توجه داشت که پروژه‌های مسکن‌سازی به‌ویژه پروژه‌های ساخت‌وساز عمده مسکن، باید توجیه‌پذیری مالی داشته باشند(محمودی، 1391: 10). بسیاری از خانوارهای کم‌درآمد و متوسط درآمد شهری در کشورهای درحال‌توسعه از محل اقامت خود به‌عنوان محل کار جهت تولید کالا، انجام فعالیت‌های تجاری و تأمین سایر خدمات نیز استفاده می‌کنند. پدیده بنگاه‌های تجاری خانگی (HBES)[4] در تولید درآمد و ایجاد اشتغال برای این دسته از خانوارها بسیار مهم است. بنگاه‌های تجاری خانگی کوچک ‌مقیاس روش‌های کاربر را به کار می‌گیرند و در سطح محله‌ای به ایجاد اشتغال برای خود پرداخته‌اند و نیز به تأمین فرصت شغلی برای کارگران محلی اقدام می‌کنند(گلابچیکف و بادیانا، 1394: 136).

 

پایداری کالبدی عملکردی مسکن

با پیشرفت فنون اجرای ساختمان و سیستم‌های تأسیساتی، روش‌های قدیمی پاسخگوی نیازهای جدید نیست. لذا، یکی از ویژگی‌های مسکن پایدار، قابلیت بازسازی و ارتقا سیستم‌های تأسیساتی است که موجب افزایش میانگین عمر مفید ساختمان‌ها می‌شود(محمودی، 1391: 12). مفاهیم مسکن پایدار، تراکم ساختمانی بالاتر، توسعه کاربری مختلط و فنّاوری‌های ساخت‌وساز پایدار را ترویج می‌دهند(Rid & Profeta, 2016: 26).

   در این پژوهش با بررسی شاخص‌های مسکن پایدار شهری در بین مطالعات داخلی و بین‌المللی، شاخص‌های متناسب برای شهرهای ایران انتخاب و براساس آن‌ها پرسشنامه‌ای تهیه گردید و نتایج جمع‌آوری اطلاعات با روش تحلیل عاملی موردمحاسبه قرار گرفت. این پژوهش شاخص‌های سه‌گانه مسکن پایدار را در سطح ناحیه‌ای و براساس پرسشنامه و مصاحبه با ساکنان محله جمع‌آوری نمود و مشکلات و نظرات ساکنان ناحیه در قالب بحث و ارائه پیشنهادها منعکس گردید.

در بسیاری از تحقیقات انجام‌شده در منابع لاتین از روش تحقیق کیفی شامل: مصاحبه، مشاهده و غیره با تلفیق روش‌های کمی و در بعضی از مطالعات (بیش‌تر در کشورهای درحال‌توسعه) از روش‌های صرفاً کمی و آماری جهت بررسی مسکن پایدار و شاخص‌های آن استفاده نموده‌اند. این مطالعه نیز با بهره‌گیری از پرسشنامه، بحث با ساکنان محلی و مشاهده میدانی و سپس اعمال روش‌های آماری سعی در شناخت ابعاد و شاخص‌های مسکن پایدار داشته است. در این بخش به بررسی پژوهش‌های مرتبط با موضوع مسکن پایدار اشاره می‌شود.

اُیبانجی و همکاران[5] (2017)، در مقاله‌ای با عنوان "عوامل موفق بحرانی (CSFs) برای دستیابی به مسکن اجتماعی پایدار (SSH) "، به بررسی مسکن اجتماعی برای رفع نیاز خانواده‌های آسیب‌پذیر و با درآمد کم و متوسط می‌پردازد. براساس یافته‌ها بودجه کافی، قابلیت استطاعت، برنامه‌ریزی اقتصادی کارآمد، فنّاوری ساخت‌وساز مناسب، حفاظت از محیط‌ زیست، استفاده از مواد سازگار با محیط‌ زیست، برنامه‌ریزی مؤثر کاربری اراضی، طراحی مناسب، امنیت زندگی، ارائه خدمات اجتماعی و حصول اطمینان از انسجام اجتماعی، به‌عنوان برخی از عوامل (CSFs) برای دستیابی به مسکن اجتماعی پایدار مورد ارزیابی قرار گرفت که به‌عنوان عوامل تأثیرگذار شناخته شدند.

یو و همکاران[6] (2017)، در مقاله‌ای با عنوان "رزیابی پایداری اجتماعی تخریب مسکن شهری در شانگهای چین"، بیان می‌کند: با استفاده از مصاحبه مبتنی بر مطالعه دانشمندان توسعه فهرستی از شاخص‌ها که منعکس‌کننده پایداری اجتماعی است، تهیه گردید. نتایج نشان می‌دهد که سلامت و ایمنی، برابری اجتماعی و پایبندی به قانون از موارد مهم پایداری اجتماعی در تخریب مسکن شهری در شانگهای مؤثر می‌باشد، هم‌چنین، باید برای دستیابی به پایداری اجتماعی بیش‌تر، شیوه تخریب مسکن اصلاح گردد.

اُکتای و موزو[7] (2017)، در مقاله‌ای با عنوان "چالش‌ها و چشم‌اندازها برای مسکن پایدار و مقرون‌ به‌ صرفه (مطالعه موردی: یولا نیجریه) "، باهدف تعیین چالش‌ها و چشم‌انداز برای مسکن قابل استطاعت در چارچوب پایداری تدوین‌شده است که با بررسی اثرات اجتماعی و اقتصادی و زیست‌ محیطی تحولات مسکن را براساس تجزیه‌ و تحلیل چهار اصطلاح طرح مسکن در نیجریه با استفاده از پرسشنامه و شاخص‌های توسعه‌یافتگی نشان می‌دهد. یافته‌ها گویای آن است که با توجه به ناکافی بودن مسکن (زمین، امور مالی، زیرساخت‌ها، نیروی کار و مواد)، عدم تنوع، محل نامناسب، ناکارآمدی امکانات حمل‌ونقل و عدم مشارکت کاربران، تحولات مورد بررسی قرار گرفت که مقرون‌ به‌ صرفه نبودن مسکن را توجیه می‌کند.

 

پروسی و همکاران[8] (2016)، در مقاله‌ای با عنوان"مسکن موقت پایدار: با توجه به روند و چشم‌انداز جهانی"، از ساختار مسکن پایدار به‌عنوان مسکنی کم‌هزینه، باانرژی کارآمد و استفاده از مواد تجدید پذیر و بازیافت محلی سخن می‌گوید. ایشان ناتوانی کشورهای درحال‌توسعه را برای ارائه زیرساخت کافی با رشد سریع جمعیت شرح می‌دهد. هم‌چنین، تحولات زمانی و امدادرسانی به مسکن در ادامه این مطالعه ذکرشده است. نتایج نشان می‌دهد یکی از اثرات تغییر آب و هوایی در جهان، افزایش تعداد پناهندگان می‌باشد که منجر به بحران مسکن می‌شود. درک نیازهای شهروندان براساس هنجارهای فرهنگی یا منطقه‌ای، سازگاری با موقعیت‌های جغرافیایی و آب‌وهوای محلی، قیمت‌گذاری مسکن توسط دولت‌ها و کسانی که تحت تأثیر بحران قرار دارند؛ بعضی از عوامل تعیین‌ کننده موفقیت در این زمینه است.

سوداگر و استارکی[9] (2016)، در مقاله‌ای با عنوان"عملکرد نظارت بر مساکن اجتماعی تأییدشده به‌عنوان مسکن پایدار 5 سطحی"، بهره‌وری انرژی، آب و مصرف گرمایشی این مساکن را در بریتانیا مورد مطالعه قرار داد و به‌منظور بررسی اثرات رفتار ساکنان بر روی عملکرد خانه‌ها صورت گرفت. نتایج نشان می‌دهد در تمامی موارد، در مصرف انرژی و آب اختلاف معناداری وجود دارد. مصرف گرما، آب گرم و برق در سطوحی متفاوت در میان مناطق با اختلاف معناداری به‌دست‌آمده است.

سین و پندی[10] (2012)، مقاله‌ای با عنوان"مسکن پایدار: تعادل محیط‌ زیست با رشد شهری در هند"، عوامل مؤثر را در 6 بخش تدوین کرده است. در ابتدا با ارائه پیش‌بینی‌های جمعیت جهان و کشور هند تا سال 2050، تقاضای مسکن این کشور را برآورد می‌کند و به بررسی تعادل زیست‌ محیطی همراه با رشد شهری برای دستیابی به شهرهایی پایدار، زیست پذیر، سبز، مرفه، سالم و انعطاف‌پذیر می‌پردازد. پیشنهادهای خود را مبتنی بر شواهد در قالب موارد زیر مطرح کرده است: ایجاد و مدیریت زیرساخت‌های سبز، تصفیه‌خانه فاضلاب، بازیافت و استفاده مناسب، مدیریت مواد زائد، حمل‌ونقل سبز، مسکن ارزان‌ قیمت، انرژی و در نهایت، بهبود کامل هزینه‌ها و سرمایه‌گذاری مجدد در خدمات شهری. همه این اقدامات باید در برنامه کلان‌شهرهای مجزا یا برنامه کلان منطقه‌ای صورت گیرد. سرانجام، برای دستیابی به پایداری، نیاز به اقدامات سیاسی از نظر محیط‌ زیست، اقتصاد و جامعه احساس می‌شود.

مارتینا کیچ[11] (2012)، در مقاله‌ای با عنوان"معماری، طراحی و مسکن پایدار"، به بحث درباره مباحث کلیدی، روش‌ها، برنامه‌ها و درس‌های آموخته‌شده در حوزه پایداری معماری، طراحی و مسکن می‌پردازد. معماری و طراحی پایدار، معماری مدرن را به چالش می‌کشاند؛ که در موارد زیر خلاصه می‌شود: 1. به حداقل رساندن تأثیر منفی زیست‌ محیطی ساختمان‌ها با افزایش بهره‌وری و تعدیل استفاده از مواد، انرژی و فضای توسعه؛ 2. اندازه‌گیری درحال‌توسعه مربوط به فرم و انطباق طراحی با سایت، منطقه و آب‌وهوا؛ 3. ایجاد یک هماهنگی، رابطه درازمدت بین ساکنان و محیط اطراف خود با پرداختن به ماهیت فرم گیری خوب. در ادامه مشکلات معماری و طراحی را مطرح نموده است و برای آن‌ها راه‌حل‌هایی ارائه می‌کند.

آلُکا[12](2011)، در مقاله‌ای با عنوان"مسکن پایدار، رشد جمعیت و فقر: مفاهیم در مگاشهر لاگوس"، پس از بررسی وضعیت فقرای شهری در شهرهای نیجریه، به رشد لگام‌گسیخته شهرها، تراکم ترافیک، زاغه، مدیریت مواد زائد، مسکن، آلودگی و فقر می‌پردازد. هدف این مقاله نشان دادن مشکلات شهرنشینی و اهمیت و نقش بخش خصوصی و دولتی در لاگوس است. نتایج نشان داده که مسئولان برنامه‌ریزی تنها نمی‌توانند از تمام مقررات و قوانین برنامه‌ریزی‌شده برای دستیابی به محیط مطلوب استفاده کنند. بنابراین برای برنامه‌ریزی و دستیابی به کار تیمی و همکاری با سایر زمینه‌های مرتبط به‌منظور ارتقاء ظرفیت‌سازی برای بهبود عملکرد، نقش مقامات اهمیت زیادی دارد.

وینستون[13](2009)، در مقاله‌ای با عنوان "بازسازی شهری برای توسعه پایدار: نقش مسکن پایدار؟"، به بررسی روش‌های بازسازی شهری و به‌ویژه مسکن پایدار می‌پردازد و پتانسیل سازگاری با محیط‌ زیست محلات و شهرهای جدید را برای کمک به بازسازی پایدار ارزیابی می‌کند. این تحقیق به مزایا و معایب هر یک از رویکردهای مسکن پایدار مخصوصاً جنبه زیست‌ محیطی و اجتماعی اشاره می‌کند. نتایج تحقیق نشان داد، اگر احیای فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی با استفاده از سازگاری و نوسازی سازگار با محیط‌ زیست و تکنیک‌های طراحی انجام شود، احتمالاً به جامعه پایدار منجر می‌شود.

فُربز[14](2007)، در کتابی با عنوان"کُدی برای مسکن پایدار"، ارزیابی کربن پایین مساکن را در 8 فصل تدوین کرده است. ایشان درباره مسکن پایدار، ارزیابی جایگزین معیارهای مسکن

 

پایدار و مقررات ساختمانی، نمونه‌های عملی و تجزیه‌ و تحلیل ردپای کربن، کاهش استفاده از نفوذ کربن، امکان‌سنجی سیستم‌های انرژی تجدید پذیر به بحث می‌پردازد.

چوگیل[15](2007)، در مقاله‌ای با عنوان"جستجوی سیاست‌هایی برای حمایت از مسکن پایدار"، پس از اشاره به اهمیت مسکن پایدار و عنصر مهم پایداری در شهرها، اظهار می‌کند؛ در این دوره، معیارهای خاصی برای پایداری ظهور کرده است. از جمله نیاز به کاهش فقر و محو زاغه هم‌چنین، به‌عنوان هدف گسترده‌تر حفاظت از محیط‌ زیست و اهمیت توسعه برای تأمین منابع مالی مناسب غیر قابل ‌دسترس. البته، بدون بهبود در فرصت اشتغال و درآمد، هر آن‌چه در داخل منطقه مورد مطالعه برای سیاست مسکن انجام‌شده، به‌احتمال‌زیاد منجر به نتایج ناامیدکننده‌ای شده است.

لی و شن[16](2002)، در مقاله‌ای با عنوان "حمایت از روند تصمیم‌گیری برای مسکن پایدار"، به معرفی یک رویکرد مفهومی درحال‌توسعه یعنی ابزار تصمیم‌گیری و حمایت از مسکن پایدار می‌پردازد و با ارائه یک مدل تصمیم‌گیری، معیارهای مسکن پایدار را تشریح می‌کند. یک روش ارزیابی سیستمی نظیر مدل SHIFT، فرآیند تصمیم‌گیری شفاف را با تصمیم‌های منطقی مبتنی بر قضاوت خوب امکان می‌دهد.

در ایران و از دهه 40 مسکن به‌عنوان «یک چالش در برنامه‌ریزی شهری» مطرح شد. از همین سال‌هاست که تحقیقات در زمینه مسکن در ادبیات فنی کشور شروع می‌شود. در زمینه مطالعات داخلی می‌توان گفت مطالعاتی که به‌طور اخص دربر دارنده شاخص‌های مسکن پایدار و بررسی ابعاد آن‌ها با استفاده از روش‌های معتبر اولویت‌بندی و توجه به درجه اهمیت آن‌ها، جز در موارد اندکی؛ صورت نگرفته است. هم‌چنین، در مواردی پراکنده با ادغام موضوعاتی چون توسعه پایدار و یا ذکر شاخص‌های کمی و کیفی مسکن، مطالعاتی صورت گرفته است. بااین‌وجود به برخی از پژوهش‌های انجام‌شده در ارتباط با موضوع پایداری سکونتی و مسکن پایدار اشاره می‌شود:

مسعودی­راد و همکاران (1394)، در مقاله‌ای با عنوان"سنجش پایداری مسکن در سیاست‌های مسکن اجتماعی ایران (مطالعه موردی: مسکن استیجاری هزار دستگاه شهر خرم‌آباد) "، برای تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار SPSS و متعاقباً از مدل‌هایی هم‌چون آزمونT، رگرسیون خطی و چندگانه و ضریب همبستگی پیرسون استفاده‌شده است. نتایج نشان می‌دهد که میزان پایداری 66/2 و میزان کارایی مسکن کم‌تر از میانگین بوده است. در میان شاخص‌های سطح چهارم، شاخص تعلق به مکان دارای کم‌ترین میانگین بوده است. نتایج آزمون T، بیانگر آن است که بیش‌ترین میزان میانگین متعلق به دو شاخص دسترسی 00/3 و ابعاد کمی 2/3 بوده است. نتایج تحلیل رگرسیون چندمتغیره نشان می‌دهد که شاخص روابط اجتماعی 67/0 در سطح چهارم مدل، شاخص ابعاد فرهنگی 47/0 و شاخص ابعاد کمی 31/0 در سطح دوم  مدل و شاخص ابعاد اجتماعی- فرهنگی در سطح دوم مدل بیش‌ترین نقش را در کارایی مسکن داشته‌اند.

ابراهیم‌زاده و قاسمی (1394)، در مقاله‌ای با عنوان "ارزیابی شاخص‌های کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعه پایدار، مطالعه موردی: شهر سامان"، با استفاده از روش وزن دهی به شاخص‌ها در مدل سلسله مراتبیAHP جهت ارزیابی و رتبه‌بندی پایداری هریک از نواحی شهری و تکنیک تصمیم‌گیری تاپسیس و ویکور، پنج شاخص را مورد تحلیل قرار داده است. نتایج حاصل از تحلیل یافته‌های پژوهش گویای آن است که به لحاظ کالبدی شهر سامان در وضعیت نسبتاً نامطلوبی قرار دارد.

ادواردز و تورنت (1393)، در کتاب "مسکن پایدار (اصول و اجرا) "، در سیزده فصل، به ارائه مسائل مختلفی درباره مسکن پایدار می‌پردازد.

یوسفی (1394)، در پایان‌نامه خود با عنوان "برنامه‌ریزی و توسعه پایدار مسکن شهر زنجان"، به بررسی وضعیت پایداری مسکن در شهر زنجان و برنامه‌ریزی برای آن با استفاده از مدل SWOT و بررسی نقاط ضعف و قوت مسکن می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهند که در بسیاری از شاخص‌های مسکن در شهر زنجان در وضعیت متوسطی قرار دارند.

بزی و همکاران (1389)، در مقاله‌ای با عنوان "برنامه‌ریزی توسعه مسکن پایدار شهری(مطالعه: شهر حاجی‌آباد)"، نشان می‌دهد که از کل شاخص‌های بررسی‌شده، واحدهای مسکونی دارای پروانه ساخت، امنیت، نحوه تصرف، رضایت از مسکن و تسهیلات و امکانات مسکن در وضعیت نسبتاً قابل قبولی قرار دارند و در بقیه شاخص‌ها نیز در وضعیت ناپایداری قرار دارند.

یافته‌های این تحقیق با برخی از نتایج پژوهش‌های مذکور پیرامون موضوع مورد مطالعه که در جهان و کشور ایران صورت گرفته است، همخوانی دارد. این پژوهش با مقالات: "چالش‌ها و چشم‌اندازها برای مسکن پایدار و مقرون‌ به‌ صرفه (مطالعه موردی: یولا نیجریه) " از اُکتای و موزو (2017)، «مسکن موقت پایدار» از پروسی و همکاران (2016)، "عملکرد نظارت بر مساکن اجتماعی تأییدشده به‌عنوان مسکن پایدار" از سوداگر و استارکی

 

 (2016)، "مسکن پایدار" از سین و پندی (2012)،"معماری، طراحی و مسکن پایدار" از مارتینا کیچ (2012)،"سنجش پایداری مسکن در سیاست‌های مسکن اجتماعی ایران" از مسعودی­راد و همکاران(1394)،"برنامه‌ریزی توسعه مسکن پایدار شهری (مطالعه: شهر حاجی‌آباد)" از بزی و همکاران (1389)، در بخش‌هایی دارای

 

قرابت است.

روش انجام پژوهش

تحقیق حاضر به لحاظ هدف توسعه‌ای- کاربردی و ازلحاظ روش‌شناسی توصیفی- تحلیلی بوده است که به روش پیمایشی اجرا گردید.

 

 

جدول 1. مقدار آلفای کرونباخ

تعداد نمونه

آلفای کرونباخ براساس موارد استاندارد

طبقه‌بندی شاخص‌ها

آلفای کرونباخ

325

70/0

شاخص‌های کالبدی (17 شاخص)

944/0

325

70/0

شاخص‌های اقتصادی (3 شاخص)

718/0

325

70/0

شاخص امنیت (7 شاخص)

887/0

325

70/0

شاخص محیطی (7 شاخص)

885/0

325

70/0

شاخص دسترسی (6 شاخص)

885/0

325

70/0

شاخص سرمایه اجتماعی (8 شاخص)

924/0

325

70/0

شاخص رضایت (5 شاخص)

742/0

 

 

Analyze/Dimension Reduction/Factor و در بخش Factor Analysis/ Extraction/ Principal Axis Factoring انجام گرفت. در این پژوهش، از روش واریماکس برای چرخش عامل‌ها استفاده‌شده است. شاخص‌های مورداستفاده برای سنجش متغیر مسکن پایدار در سه بعد اجتماعی– کالبدی، اقتصادی و زیست‌محیطی تعیین شده است که مؤلفه‌های هرکدام، در جدول 2، ارائه شده‌اند.

 

جامعه آماری تحقیق شامل تمام خانوارهای ساکن در بلوک‌های مسکونی محدوده ناحیه 1 منطقه 9 بوده است. روش نمونه‌گیری به‌صورت تصادفی ساده بوده و حجم نمونه با استفاده که تعداد 174239 نفر می‌باشد، 325 خانوار برآورد شده است. ضریب آلفای کرونباخ برای تمام متغیرها، بالاتر از 71/0 به دست آمد. مقدار آلفای به‌دست‌آمده برای هرکدام از متغیرها در جدول 1، ارائه گردیده است.

تجزیه‌ و تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار SPSS و با استفاده از مسیر

 

 


جدول 2. مؤلفه‌ها و شاخص‌های مورداستفاده تحقیق

بعد زیست‌ محیطی

بعد اقتصادی

بعد اجتماعی- کالبدی

ابعاد

میزان استفاده از انرژی‌های تجدید پذیر، مؤلفه طراحی، روشنایی معابر، محیطی

میزان قیمت زمین و مسکن، هزینه و درآمد خانوار، میزان هزینه مصالح، مالکیت

 

تراکم، دسترسی، مشارکت و سرمایه اجتماعی، امنیت، رضایتمندی تسهیلات و امکانات مسکن، کیفیت مسکن

 

 

مؤلفه

کیفیت خیابان‌ها و معابر عمومی، وضعیت سیستم دفع فاضلاب، وضعیت آلودگی هوا و آلودگی صوتی، نظافت خیابان‌ها و مکان‌های عمومی، کیفیت فضای سبز و باغچه‌ها در حیاط و محوطه ساختمان، میزان سازگاری مصالح با محیط‌ زیست

قیمت هر مترمربع زمین، قیمت هر مترمربع واحد مسکونی، میزان درآمد ماهیانه خانوار، میزان هزینه‌های مسکن، میزان قیمت مصالح ساختمانی، وضعیت مالکیت مسکن، برخورداری از تسهیلات مسکن، وضعیت نرخ بهره و در دسترس بودن وام مسکن، در دسترس بودن مسکن اجاره‌ای، قابل استطاعت بودن مسکن با توجه به بودجه خانوار

مدت سکونت، تعداد و اندازه اتاق، تعداد طبقات، تعداد خانوار، متراژ واحد مسکونی، تراکم نفر در اتاق، بعد خانوار، کیفیت دسترسی به آب سالم، کیفیت دسترسی به برق و گاز، کیفیت ایمنی و بیمه ساختمان، امنیت در پارک‌ها و فضاهای بازی کودکان، امنیت برای تردد زنان، کیفیت مسیرها و روشنایی، وضعیت جرم و جنایت، کیفیت عملکرد مراکز انتظامی، امنیت در فضاهای عمومی، احساس امنیت در محله، میزان دسترسی، میزان شناخت و قابل‌اعتماد بودن همسایه‌ها، میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک، عضویت در انجمن‌ها و سازمان‌های غیردولتی، میزان سنخیت فرهنگی همسایگان، مشارکت در طرح بهسازی، موافقت با طرح‌های بهسازی، احساس تعلق و دل‌بستگی به محله، میزان رضایتمندی از محیط زندگی، تراکم افراد، هزینه‌های تعمیر و نگهداری مسکن، قیمت خرید و اجاره مسکن، کیفیت ساخت، استحکام بنا، نمای بیرونی ساختمان، طراحی داخلی و نقشه ساختمان، کیفیت تأسیسات فنی ساختمان، وضعیت نورگیری و تهویه مناسب، سبک معماری، کیفیت و دوام مصالح، وضعیت عمر ساختمان

 

 

شاخص

 


محدوده مورد مطالعه

شهر تهران با وسعتی حدود ۷۲۰ کیلومترمربع در کوهپایه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز(شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، 1395: 130) و منطقه 9 در جنوب غربی آن واقع‌شده است. منطقه 9 در وضع موجود شامل 2 ناحیه و 8 محله است. ناحیه 1 در بخش شمال شرقی منطقه قرارگرفته است و محلات استاد معین، دکتر هوشیار و دستغیب را دربر می‌گیرد. این ناحیه جزء محدوده‌های بافت فرسوده مرکز شهر تهران محسوب می‌گردد(سازمان نوسازی شهر تهران، 1396: 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


نقشه 1. معرفی ناحیه 1 منطقه 9 شهرداری تهران

 مأخذ: نقشه 250000 : 1 شهر تهران


یافته‌ها

تحلیل عاملی متغیرهای تحقیق

در این پژوهش به‌منظور دستیابی به مهم‌ترین عوامل پایداری سکونتی؛ روش تحلیل عاملی اکتشافی را بکار گرفته‌ایم: برای انجام این روش، در نرم‌افزار SPSS به محاسبه تحلیل عاملی اقدام گردید. آزمون KMO مقدار 834/0 را نشان داد که به معنای مناسب بودن انجام روش تحلیل عاملی می‌باشد.

 

در این میان ابتدا اولین تحلیل عاملی با نتیجه آزمون 793/0 (KMO)، سپس دومین تحلیل عاملی با نتیجه آزمون 826/0 (KMO)، پس از تقلیل و حذف برخی از شاخص‌های بی‌اهمیت، برای سومین بار مقدار 834/0 محاسبه شد. با این توصیف؛ سایر نتایج تحلیل عاملی در ادامه اشاره می‌شود.


جدول 3. نتایج آزمون KMO و BTS

شاخص KMO در راستای سنجش مطلوبیت نمونه‌گیری

834/0

 

Bartlett”s Test

Approx. Chi-Square

800/8183

df

496

Sig.

000.

 

 

جدول 4، شاخص‌های پژوهش و چگونگی همبستگی آن‌ها با یکدیگر به ترتیب اشتراک اولیه[17] و اشتراک استخراجی[18]را نشان می‌دهد. به دلیل اینکه ستون اشتراک اولیه، اشتراک‌ها را قبل از استخراج عامل (عامل‌ها) بیان می‌کند، تمامی اشتراک‌های اولیه

 

برابر با یک است. همان‌طور که ملاحظه می‌شود تمامی مقادیر استخراجی بالاتر از 5/0 است؛ بنابراین همبستگی لازم بین عامل‌ها وجود دارد.

 

جدول 4. نتایج آزمون همبستگی معیارها

معیارها

اشتراک اولیه

اشتراک استخراجی

کیفیت ساخت

778/0

648/0

استحکام مسکن

726/0

621/0

نمای بیرونی ساختمان

843/0

817/0

طراحی داخلی و نقشه ساختمان

824/0

739/0

کیفیت تأسیسات فنی ساختمان

791/0

681/0

کیفیت دسترسی به آب آشامیدنی

77/0

688/0

کیفیت دسترسی به برق

811/0

832/0

کیفیت دسترسی به گاز

693/0

505/0

کیفیت ایمنی و بیمه ساختمان

809/0

741/0

سبک معماری

731/0

670/0

وضعیت عمر ساختمان

746/0

563/0

امنیت در پارک و فضاهای بازی کودکان

851/0

783/0

امنیت برای تردد زنان

865/0

934/0

کیفیت مسیرها و روشنایی معابر

737/0

515/0

کیفیت عملکرد مراکز انتظامی

707/0

613/0

وضعیت سیستم جمع‌آوری زباله و پسماند

729/0

616/0

وضعیت آلودگی هوا

789/0

595/0

وضعیت آلودگی صدا

841/0

745/0

نظافت خیابان‌ها و مکان‌های عمومی

852/0

802/0

کیفیت فضای سبز و باغچه‌ها در حیاط و محوطه ساختمان

756/0

546/0

مراکز آموزشی و اداری

721/0

631/0

حمل‌ونقل عمومی

829/0

742/0

مراکز فرهنگی

875/0

738/0

مراکز خرید

776/0

773/0

نزدیکی به محل کار

574/0

395/0

میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک

733/0

608/0

عضویت در انجمن‌ها

685/0

590/0

سنخیت فرهنگی همسایه‌ها

802/0

716/0

مشارکت در طرح‌های بهسازی و نوسازی

856/0

801/0

موافقت با طرح‌های بهسازی و نوسازی

842/0

790/0

موافقت با طرح تجمیع و نوسازی

794/0

699/0

احساس تعلق

802/0

673/0

 

در مرحله بعد، آزمون تعیین مقادیر اجرا گردید. جدول 5، مقادیر ویژه و واریانس شاخص‌های تأثیرگذار را نشان می‌دهد. بنا بر نتایج به‌دست‌آمده، 32 شاخص در تحلیل عامل‌ها باقی ماندند که قابل‌تقلیل به شش عامل (متغیر) می‌باشند. اولین عدد مهم‌ترین

 

عامل است که در این تحلیل، این عامل به‌تنهایی 37/40 درصد از واریانس را تشکیل می‌دهد و درمجموع، این شش عامل می‌توانند 16/68 درصد از واریانس (تغییرپذیری) متغیرها را تبیین کنند که نشانگر رضایت‌بخش بودن تحلیل عاملی و متغیرهای مورد مطالعه می‌باشد.

 

جدول 5. مقادیر ویژه و واریانس شاخص‌های تأثیرگذار

 

عامل

ارزش‌های ویژه آغازین

مجموعه مجذور بارهای استخراجی

مجموعه مجذور بارهای چرخش یافته

مقدار کل

درصد واریانس

مقدار کل

درصد واریانس

درصد تجمعی

مقدار کل

درصد واریانس

درصد تجمعی

1

921/12

377/40

612/12

412/39

412/39

336/5

675/16

675/16

2

484/3

887/10

167/3

897/9

309/49

044/4

637/12

312/29

3

224/2

948/6

928/1

025/6

334/55

473/3

852/10

164/40

4

992/1

223/6

690/1

282/5

616/60

295/3

296/10

460/50

5

607/1

023/5

369/1

279/4

895/64

182/3

944/9

404/60

6

355/1

234/4

045/1

265/3

160/68

482/2

756/7

160/68

 

جدول 6، ماتریس همبستگی بین عامل‌های استخراج‌شده با مقادیر ویژه بالاتر از 4/0 را بعد از چرخش نشان می‌دهد. هر عامل با توجه به شاخص‌های خود، نام‌گذاری گردید که به شرح زیر می‌باشد:

عامل نخست: این عامل درمجموع 67/16 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است. این عامل با متغیرهایی مانند طراحی داخلی و نقشه ساختمان، نمای بیرونی ساختمان، کیفیت ایمنی و امنیت ساختمان، کیفیت تأسیسات فنی ساختمان، استحکام مسکن، کیفیت ساخت، وضعیت عمر ساختمان و سبک معماری دارای همبستگی مثبت و بالایی می‌باشد. این عامل را می‌توان «وضعیت کالبدی و طراحی» نامید. با توجه به این عامل، کیفیت ساخت مسکن و نوع طراحی داخلی و بیرونی آن در ناحیه ضروری است.

عامل دوم: این عامل درمجموع 63/12 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است. این عامل با متغیرهایی مانند موافقت با طرح‌های بهسازی و نوسازی، مشارکت در طرح‌های بهسازی و نوسازی، موافقت با طرح تجمیع و نوسازی، عضویت در انجمن‌ها، سنخیت فرهنگی همسایه‌ها و احساس تعلق دارای همبستگی مثبت و بالایی می‌باشد. این عامل را می‌توان «سرمایه اجتماعی» نامید. به‌عنوان متغیرهای اجتماعی، این عوامل پایداری اجتماعی مسکن را ارتقا می‌دهد.

عامل سوم: این عامل درمجموع 85/10 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است و با متغیرهایی مانند امنیت برای تردد زنان، امنیت در پارک‌ها و فضاهای بازی کودکان، کیفیت عملکرد مراکز انتظامی، کیفیت مسیرها و روشنایی معابر و میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک دارای همبستگی مثبت و بالایی است. این عامل را می‌توان عامل «امنیت» نامید.

عامل چهارم: این عامل درمجموع 29/10 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است و با متغیرهای وضعیت آلودگی صدا، نظافت خیابان‌ها و مکان‌های عمومی، وضعیت آلودگی هوا، وضعیت سیستم جمع‌آوری زباله و پسماند و کیفیت فضای سبز و باغچه‌ها در حیاط و محوطه ساختمان دارای همبستگی مثبت و بالایی است. این عامل را می‌توان «عوامل محیطی» نامید. این عوامل یکی از مهم‌ترین عوامل پایداری محیطی مسکونی به شمار می‌رود.

عامل پنجم: این عامل درمجموع 94/9 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است و با متغیرهای دسترسی به مراکز خرید، حمل‌ونقل عمومی، مراکز فرهنگی، مراکز آموزشی و اداری و نزدیکی به محل کار دارای همبستگی مثبت و بالایی است. این عامل را می‌توان «دسترسی» نامید.

 عامل ششم: این عامل درمجموع 75/7 درصد از واریانس کل را به خود اختصاص داده است و با متغیرهای کیفیت دسترسی به آب آشامیدنی، کیفیت دسترسی به برق و کیفیت دسترسی به گاز دارای همبستگی مثبت و بالایی است. این عامل را می‌توان «زیربنایی» نامید. در این میان برای بالا بردن میزان همبستگی‌ها هم‌چنین،، افزایش میزان تبیین درصد واریانس عوامل، تعدادی از عامل‌ها که در مرحله اول 10 عامل محاسبه شد؛ از آخرین عامل به ترتیب حذف شدند زیرا دارای کم‌ترین همبستگی در میان عوامل بودند. سپس تحلیل عاملی مجدد برای سایر شاخص‌ها محاسبه شد.

 

جدول 6. جدول عامل‌ها و مؤلفه‌های آن‌ها

عامل

1

2

3

4

5

6

 

 

 

 

تعداد عوامل محاسبه‌شده

طراحی داخلی و نقشه ساختمان

موافقت با طرح‌های بهسازی و نوسازی

امنیت برای تردد زنان

وضعیت آلودگی صوتی

مراکز خرید

کیفیت دسترسی به برق

نمای بیرونی ساختمان

مشارکت در طرح‌های بهسازی و نوسازی

امنیت در پارک و فضاهای بازی کودکان

نظافت خیابان‌ها و مکان‌های عمومی

حمل‌ونقل عمومی

کیفیت دسترسی به آب آشامیدنی

کیفیت ایمنی و بیمه ساختمان

موافقت با طرح تجمیع و نوسازی

کیفیت عملکرد مراکز انتظامی

وضعیت آلودگی هوا

مراکز فرهنگی

کیفیت دسترسی به گاز

کیفیت تأسیسات فنی ساختمان

عضویت در انجمن‌ها

کیفیت مسیرها و روشنایی معابر

وضعیت سیستم جمع‌آوری زباله و پسماند

مراکز آموزشی و اداری

 

 

استحکام مسکن

سنخیت فرهنگی همسایه‌ها

میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک

کیفیت فضای سبز و باغچه‌ها در حیاط و محوطه ساختمان

نزدیکی به محل کار

 

کیفیت ساخت

احساس تعلق

 

 

 

 

وضعیت عمر ساختمان

 

 

 

 

 

سبک معماری

 

 

 

 

 

 

 


بحث و نتیجه‌گیری

نتایج به‌دست‌آمده از یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که 32 شاخص نهایی باقی‌مانده در تحلیل، قابل‌تقلیل به شش عامل بوده است. اولین عامل به‌تنهایی 37/40 درصد از واریانس را تشکیل می‌دهد و درمجموع، شش عامل تعیین‌شده می‌توانند 16/68 درصد از واریانس (تغییرپذیری) متغیرها را تبیین کنند که نشانگر رضایت‌بخش بودن تحلیل عاملی و متغیرهای مورد مطالعه می‌باشد. نتایج تحلیل عاملی حاکی از آن است که عامل کالبدی و طراحی با وزن (705/0)، عامل سرمایه اجتماعی با وزن (694/0)، عامل امنیت با وزن (673/0)، عامل محیطی با وزن (711/0)، عامل دسترسی با وزن (697/0) و عامل زیربنایی با وزن (731/0) به ترتیب مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در پایداری مسکن شهری می‌باشند. یافته‌های استنباطی تحقیق نشان می‌دهد که شاخص‌های مختلف مسکن پایدار از نظر اهمیت در بافت‌های فرسوده دارای ارزش یکسانی نیستند؛ اما در مقیاس محله‌ای و شهری، در نهایت کلیه 3 مؤلفه اجتماعی- کالبدی، اقتصادی و زیست‌ محیطی مسکن پایدار دارای اهمیت یکسانی هستند و پایداری آن‌ها در طی زمان مؤید ارتقای کلیه شاخص‌های سه‌گانه مسکن برای داشتن رضایتمندی پایدار، حفظ و نگهداشت وضعیت سکونتی پایدار مهم و ضروری تلقی می‌شود.

براساس یافته‌ها اولین و مهم‌ترین عامل مورد تأکید، عامل کالبدی و طراحی مسکن به‌حساب می‌آید که 67/16 درصد از واریانس را تبیین می‌کند و شامل شاخص‌های طراحی داخلی و نقشه ساختمان، نمای بیرونی ساختمان، کیفیت ایمنی و امنیت ساختمان، کیفیت تأسیسات فنی ساختمان، استحکام مسکن، کیفیت ساخت، وضعیت عمر ساختمان و سبک معماری می‌باشد. این عامل مهم‌ترین بعد پایداری یعنی توجه به بعد کالبدی مسکن را مورد تأکید قرار می‌دهد. عامل دوم سرمایه اجتماعی است با 63/12 درصد از تبیین واریانس که شامل شاخص‌های موافقت با طرح‌های بهسازی و نوسازی، مشارکت در طرح‌های بهسازی و نوسازی، موافقت با طرح تجمیع و نوسازی، عضویت در انجمن‌ها، سنخیت فرهنگی همسایه‌ها و احساس تعلق می‌باشد. پس از بعد کالبدی مهم‌ترین عامل ارتقا و توجه به بحث سرمایه اجتماعی است. مهم‌ترین عامل بازدارنده بر سر راه متولیان امر، عدم آگاهی شهروندان از جریان نوسازی و به طبع عدم همکاری و مشارکت، عدم وجود اطمینان به متولیان و همسایگان در محله می‌باشد که مشکلات فراوانی را به وجود آورده است؛ بنابراین لزوم افزایش آگاهی و ایجاد فرصت‌های ارتقای همکاری و مشارکت ساکنان، بهبود وضعیت طراحی محیطی ساختمان‌ها و افزایش حس تعلق احساس می‌شود. با توجه به اهمیت نوسازی پهنه‌های فرسوده در این ناحیه؛ ضرورت افزایش مشارکت‌های مردمی و برقراری زمینه‌های همکاری آن‌ها در طرح‌های نوسازی و تجمیع از اهم مسائل ساکنین و مسئولین می‌باشد. عامل سوم امنیت است با 85/10 درصد از تبیین واریانس با شاخص‌های امنیت برای تردد زنان، امنیت در پارک‌ها و فضاهای بازی کودکان، کیفیت عملکرد مراکز انتظامی، کیفیت مسیرها و روشنایی معابر و میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک می‌باشد. این عامل را می‌توان امنیت نامید. در این میان با توجه به قرارگیری عامل میزان همکاری و علاقه ساکنان جهت حل مسائل مشترک، می‌توان نتیجه گرفت که عدم همکاری و علاقه ساکنان به مشارکت جهت حل مشکلات و مسائل محله و وجود بی‌توجهی، به کاهش امنیت محله دامن زده است. عامل چهارم محیطی است با 29/10 درصد از تبیین واریانس که شامل شاخص‌های وضعیت آلودگی صدا، نظافت خیابان‌ها و مکان‌های عمومی، وضعیت آلودگی هوا، وضعیت سیستم جمع‌آوری زباله و پسماند و کیفیت فضای سبز و باغچه‌ها در حیاط و محوطه ساختمان می‌باشد. عمده‌ترین شاخص‌ها در مرحله چهارم شاخص‌های محیطی هستند که از میزان رضایت پایین نیز در میان ساکنان برخوردارند و مستلزم توجه جدی به مسائل زیست‌ محیطی در این محدوده می‌باشد. عامل پنجم دسترسی است با 94/9 درصد از تبیین واریانس که شامل شاخص‌های دسترسی به مراکز خرید، حمل‌ونقل عمومی، مراکز فرهنگی، مراکز آموزشی و اداری و نزدیکی به محل کار می‌باشد. ناحیه 1 از نظر دسترسی به امکانات حمل‌ونقل در شرایط مساعدی قرار دارد اما در مورد نوع دسترسی ساکنان به محل مناسب برای ورود به پارکینگ‌ها (در بیش‌تر موارد مساکن قدیمی فاقد پارکینگ هستند و خودرو در معابر عمومی پارک می‌شود که این مورد منجر به بروز مشکلات دسترسی و عدم آسایش ساکنان شده است). هم‌چنین،، دسترسی مناسب وسایل امدادی و کمک‌رسان در شرایط بحرانی به دلیل قرارگیری در معابر باریک و قدیمی، منجر به نارسایی‌های عملکردی شده است که با نوسازی مساکن و بلوک‌ها، امکان آزاد نمودن عرض بیش‌تری برای معابر فراهم می‌شود. عامل ششم کیفیت فضاهای عمومی با 75/7 درصد از تبیین واریانس که شامل متغیرهای کیفیت دسترسی به آب آشامیدنی، کیفیت دسترسی به برق و کیفیت دسترسی به گاز می‌باشد. این عامل نیز با همبستگی بالایی در جایگاه ششم به‌عنوان مهم‌ترین شاخص‌ها قرار دارد. در پایان می‌توان گفت که مسکن در شرایط کنونی در ناحیه 1 منطقه 9 تهران در وضعیت مناسبی قرار ندارد و بایستی برای نوسازی پهنه‌های فرسوده این محدوده اقدام‌هایی ازجمله برنامه‌ریزی‌های مدون و دقیق، توجه به مسائل کالبدی، تسهیلات اعطایی مناسب، افزایش زمینه‌های آگاهی و مشارکت ساکنان در فرآیند تجمیع و نوسازی، توجه متولیان و مسئولان امر در نوسازی بافت‌ها صورت گیرد. در ساخت‌وساز مسکن، باید به نیازهای معیشتی افراد و ساکنان منطقه، هم‌چنین، فرهنگ غالب ساکنان، بهره‌گیری از مصالح بومی، ویژگی‌های آب و هوایی، ویژگی‌های معیشتی و اقشار ساکن در محدوده توجه ویژه‌ای نمود.

راهکارها

ü   نظارت بر ساخت‌وسازها و توجه به ابعاد کالبدی با در نظر گرفتن استانداردهای مسکن پایدار؛

ü   ارتقای آگاهی و آموزش ساکنان برای مشارکت هرچه بیش‌تر در زمینه نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده؛

ü   ارائه معافیت‌های مالیاتی و مشوق‌های مالی برای جذب سرمایه‌گذاران در محدوده بافت؛

ü   ارائه مشوق‌های مالی و تسهیلات بانکی به سرمایه‌گذاران در امر بهسازی و نوسازی ضمن نظارت بر نوع ساخت و رعایت استانداردهای مسکونی؛

ü   کاهش اقساط متقاضیان مسکن اقدام نماید تا گامی اساسی در کاهش هزینه زندگی اقشار کم‌درآمد برداشته شود؛

ü   در نظر گرفتن فضاها و معابر عمومی بیش‌تر در روند نوسازی برای آسان نمودن تردد وسایل نقلیه ساکنان.

 



[1]. World Coservation Union

[2]. The World Coservation Strategy

[3]. Colantonio

[4]. Home Based Enterprises

[5]. Oyebanji

[6]. Yu

[7]. Oktay and Muazu

[8]. Perrucci

[9]. Sodagar and Starkey

[10]. Singh and Pandey

[11]. Keitsch

[12]. Aluko

[13]. Winston

[14]. Forbes

[15]. Choguill

[16]. Li and Shen

[17]. Initial

[18]. Extraction

  1.  

     

    1.  ابراهیم‌زاده، عیسی، قاسمی، عزت‌الله، (1394)، ارزیابی شاخص‌های کالبدی مسکن شهری با رویکرد توسعه پایدار مطالعه موردی: شهر سامان، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، سال هفتم، شماره 26: 104-83.
    2.  بزی، خدارحم، کیانی، اکبر، راضی، امیر، (1389)، بررسی و تحلیل برنامه‌ریزی توسعه مسکن پایدار (مطالعه موردی: شهر حاجی‌آباد- استان فارس)، فصلنامه جغرافیایی چشم‌انداز زاگرس، 2(3): 46-25.
    3. 3. پورمحمدی، محمدرضا (1379)، برنامه‌ریزی مسکن، تهران:انتشارات سمت.

     

    1. 4.  تورنت، دیوید، ادواردز، برایان، (1394)، مسکن پایدار (اصول و اجرا)، ترجمه: محمود شورچه، ویراست دوم، تهران: پرهام نقش.
    2. 5. حسین صمدی، علی، اوجی مهر، سکینه، (1390)، محاسبه سطح توسعه پایدار شهری با استفاده از سیستم استنتاج فازی سلسله مراتبی (SAFE) مطالعه موردی: چند کلان‌شهر منتخب ایران، مدیریت شهری، شماره ویژه‌نامه: 182-167.
    3. 6. حسینی، مهدی، برقچی، معصومه، باقرزاده، فهیمه، صیامی، قدیر، (1394)، ارزیابی تأثیرات زیست‌ محیطی گسترش بی‌رویه شهرها (مطالعه موردی: پروژه مسکن مهر- شهر طرقبه)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، سال پنجم، شماره 18: 58-43.
    4. 7. حکمت­نیا، حسن، انصاری، ژینوس، (1390)، برنامه‌ریزی مسکن شهر میبد با رویکرد توسعه پایدار، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 79: 207-191.
    5. 8.  داوودپور، زهره، نیک­نیا، ملیحه، (1390)، بهسازی و نوسازی بافت فرسوده شهری راهبردی به سوی دستیابی به ابعاد کالبدی توسعه پایدار شهری (مطالعه موردی: بافت فرسوده کوی سجادیه)، فصلنامه آمایش محیط، دوره چهارم، شماره 15: 59-31.
    6. 9. سازمان نوسازی شهر تهران (1396)، دفتر توسعه ناحیه 1 منطقه 9، گزارش سند توسعه نهایی محلات منطقه 9 تهران.1
    7. زیاری، کرامت­الله، مهدنژاد، حافظ، پرهیز، فریاد (1388)، مبانی و تکنیک‌های برنامه‌ریزی شهری، چابهار: انتشارات دانشگاه بین‌المللی.
    8. سپه‌وند، رضا، عارف­نژاد، محسن (1392)، اولویت‌بندی شاخص‌های توسعه پایدار شهری با رویکرد تجزیه‌ و تحلیل سلسله مراتبی گروهی (مطالعه موردی: در شهر اصفهان)، فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی شهری، سال اول، شماره 1: 59-43.
    9. شرکت کنترل کیفیت هوای تهران (1395)، گزارش کیفیت هوای تهران.
    10. شکرگزار، اصغر (1385)، توسعه مسکن شهری در ایران، تهران: انتشارات حق‌شناس.
    11. صرافی، مظفر، توکلی­نیا، جمیله، محمدیان مصمم، حسن، (1393)، اندیشه‌های نو در برنامه‌ریزی شهری، تهران: انتشارات قدیانی.
    12. فتحی بیرانوند، محمد، (1387)، آسیب‌شناسی بافت‌های فرسوده شهری (موانع، کاستی‌ها، راهکارها)، اولین همایش بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شهری، مشهد، برگزارکننده: شرکت عمران و بهسازی ایران.
    13.  فیروزبخت، علی، پرهیزکار، اکبر، ربیعی‌فر، ولی‌الله، (1391)، راهبردهای ساختار زیست‌ محیطی شهر با رویکرد توسعه پایدار شهری (مطالعه موردی: شهر کرج)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، شماره 80: 239-213.
    14. گلابچیکف، الگ، بادیانا، آنا (1394)، مسکن پایدار برای شهرهای پایدار، چارچوب سیاست‌گذاری برای کشورهای درحال‌توسعه، ترجمه: حاتمی­نژاد، حسین، میرسیدی، محمد و شهیدی، اکرم، مشهد: انتشارات پاپلی.
    15. محمودی، محمدمهدی، (1391)، توسعه مسکن همساز با توسعه پایدار، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
    16. مدیری، مهدی، حسینی، احمد، (1392)، ارزیابی کمی و کیفی مسکن شهری رویکردی جهت دستیابی به عدالت فضایی (مطالعه موردی: مناطق شهری استان خراسان رضوی)، فصلنامه علمی- پژوهشی نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، شماره 5: 69-53.
    17. مسعودی­راد، ماندانا، ابراهیم‌زاده، عیسی، رفیعیان، مجتبی (1394)، سنجش پایداری مسکن در سیاست‌های مسکن اجتماعی ایران (مطالعه موردی: مسکن استیجاری هزار دستگاه شهر خرم‌آباد)، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 3(4): 465-447.
    18. مطوف، شریف، خدایی، زهرا (1388)، الگوی رونق بخشی، نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری، فصلنامه مطالعات مدیریت شهری، سال اول، شماره 3: 148-127.
    19. موسوی، میرنجف، حیدری، حسن، باقری کشکولی، علی (1390)، بررسی نقش سرمایه اجتماعی در نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری (مطالعه موردی: شهر سردشت)، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 4(15):126-105.
    20. نسترن، مهین، قاسمی، وحید، هادی­زاده، صادق (1391)، ارزیابی شاخص‌های پایداری اجتماعی با استفاده از فرآیند تحلیل شبکه (ANPجامعه‌شناسی کاربردی، شماره 24: 173-155.
    21. یوسفی، رشید (1394)، برنامه‌ریزی و توسعه پایدار مسکن شهر زنجان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری به راهنمایی احمد پوراحمد، تهران: دانشگاه تهران. 
    22. 25. Aluko, O. E. (2011), Sustainable Housing Development and Functionality of Planning Laws in Nigeria: the Case of Cosmopolitan Lagos, Journal of Sustainable Development, 4(5): 150-139.
    23. 26. Choguill, C. L. (2007), the search for policies to support sustainable housing, Habitat International, 31(1): 149-143.
    24. 27. Dempsey, N. Bramley, G. Power, S. & Brown, C. (2011), The Social Dimension of Sustainable Development: Defi ning Urban Social Sustainability, Sustainable Development, 19(5): 300-289.
    25. 28. Forbes, R. (2007), Code for Sustainable Homes: An Evaluation of Low Carbon Dwellings, University of Strathclyde, Glasgow: Systems Research.
    26. 29. Goebel, A. (2007), Sustainable urban development? Low-cost housing challenges in South Africa, Habitat International, 31(3–4): 302-291.
    27. 30. Keitsch, M. (2012), Sustainable Architecture, Design and Housing, Sustainable Development, 20(3): 145-141.
    28. 31. Li, H. & Shen, Q. (2002), supporting the decision-making process for sustainable housing, Construction Management and Economics, 20(5): 390-387.
    29. 32. Mulliner, E. Malys, N. Maliene, V. (2015), Comparative analysis of MCDM methods for the assessment of sustainable housing affordability, Omega, 59: 156-146.
    30. 33. Odebiyi, O. S. (2010), Sustainableoktay Housing Development in Africa: Nigerian Perspective, International Business and Management, 1(1): 30-22.
    31. 34. Oktay, D. Muazu, J. (2017), Challenge and Prospects for Affordable and Sustainable Housing: The Case of Yola, Nigeria, open gouse international, 36: 118-108.
    32. 35. Oyebanji, A. O. Liyanage, Ch. Akintoye, A.

     

     

    (2017), Critical Success Factors (CSFs) for achieving sustainable social housing (SSH), International Journal of Sustainable Built Environment, 6(1): 12-1.

    36. Perrucci, D. V. Vazquez, B. A. Aktas, C. B. (2016), Sustainable Temporary Housing: Global Trends and Outlook, Procedia Engineering, 145: 332-327.

    37. Rid, W. Profeta, A. (2016), Stated Preferences for Sustainable Housing Development in Germany — A Latent Class Analysis, Planning Education and Research, 31(1): 46-26.

    38. Roufechaei, K. M. Abu Bakar, A.H. Tabassi, A.A. (2014), Energy-efficient designs for sustainable housing development, Journal of Cleaner Production, 65: 388-380.

    39. Sharifzai, M. Kitagawa, K. Habib, A.J. Halimee, M.K. Sakaguchi, D. (2016), Investigation of Sustainable and Affordable Housing Policy Principles and Formulation Adoptable in Kabul City, Journal of Sustainable Development, 9(2): 126-93.

    40. Shimizu, Ch. (2013), Sustainable Measures and Economic Value in Green Housing. Open Gouse International, 38: 63-57.

    41. Singh, V. SH. Pandey, D. N. (2012), Sustainable Housing: Balancing Environment with Urban Growth in India, RSPCB Occasional, 6: 24-1.

    42. Sodagar, B. Starkey, D. (2016), the monitored performance of four social houses certified to the Code for Sustainable Homes Level 5, Energy and Buildings, 110: 256-245.

    43. Tuohy, P. G. (2004), Sustainable Housing, Glasgow:Energy Sustems Research Unit.

    44. Winston, N. (2009), Urban Regeneration for Sustainable Development: The Role of Sustainable Housing? European Planning Studies, 1712: 1796-1781.

    45. Yu, T. Shen, G. Q. Shi, Q. Zheng, H.W. Wang, G. Xu, K. (2017), Evaluating social sustainability of urban housing demolition in Shanghai(China), Journal of Cleaner Production, 153: 40-26.